Kowalstwo artystyczne



http://blog.tworze.com

Sztuka kowalstwa artystycznego nie zajmuje w polskim rękodziele ludowym znaczącej pozycji, chociaż jest dosyć popularne w innych krajach. Powodem tego jest fakt dość wysokiej ceny produktów kowalskich, na co niewielu mogło sobie pozwolić.

Na terenie Polski kowalstwo artystyczne pojawiło się na przełomie XVIII i XIX w. Prawdziwy rozkwit zanotowano w drugiej połowie XIX w., gdy szybki rozwój przemysłu pozwolił na obniżenie kosztów surowców. Wtedy to ludowe kowalstwo rozkwitło, ponieważ wzrost zapotrzebowania spowodował powstawanie większej ilości kuźni.

Rzemiosło to nadal cieszy się dużym powodzeniem na Podhalu i Lubelszczyźnie. Zajmowali się nim zarówno rolnicy, dla których było to zajęcie dodatkowe jak i chłopi bezrolni, którzy z tego się utrzymywali.

Ostatnio znów wzrasta zainteresowanie tym zajęciem, ponieważ znów pojawiło się zapotrzebowanie na takie wyroby. W teraźniejszym kowalstwie artystycznym obserwujemy dwa kierunki: tradycyjny, opierający się na tradycyjnych wzorach i ornamentach, oraz nowoczesny, oparty na nowym wzornictwie miejskim.

Dawniej w kuźniach kowalskich surowcem było przede wszystkim stare żelastwo. Dopiero w drugiej połowie XIX w. pojawili się handlarze, którzy dostarczali żelaza a odbierali od nich gotowe wyroby.

Wiejscy kowale w swojej pracy wykorzystywali tzw. miękkie żelazo, posiadające niską zawartość węgla, które dawało się łatwo obrabiać po nagrzaniu go w palenisku jak również można je było spajać przez zgrzewanie. Opok miękkiego żelaza wykorzystywali także twarde z większą ilością żelaza. Jednak jest ono trudniejsze w obróbce, ale nadaje się znakomicie do wyrobu narzędzi rolniczych.

Ludzi zajmujących się kowalstwem artystycznym dzieli się zwyczajowo na ślusarzy oraz kowali. Ślusarzami nazywano obrabiających metale na zimo, przy pomocy narzędzi skrawających, kowalami zaś tych pracujących nad żelazem rozgrzanym w ogniu.

Kowale pracują w kuźniach. Na ogół jest to wolnostojący budynek, który umiejscowiony jest z dala od innych zabudowań, aby zmniejszyć ryzyko ewentualnego pożaru. Bardzo często kiedyś sytuowane były kuźnie na skrzyżowaniach dróg, ze względu na łatwiejszą dostępność do ich usług.

Dawniej kuźnie miały wzdłuż frontowej ściany wsparte na słupach lub podwieszone podcienie, gdzie można było wykonywać niektóre czynności np. podczas deszczu. W środku kuźni znajdowało się kowadło a w roku palenisko połączone z miechem. W pobliżu składowane było paliwo (węgiel drzewny i kamienny). Dookoła ulokowane były półki i żerdzie, przeznaczone na narzędzia. Znajdował się tam także stół z imadłem oraz stanowisko do podkuwania koni.

Techniki, jakie były stosowane przez kowali to: zgrzewanie, nitowanie – na zimno i na gorąco, (tzn. zimnymi i gorącymi nitami), łączenie za pomocą śrub, lutowanie oraz spawanie. Do zdobienia wykorzystywano technikę trybowania, (czyli wybijanie wzorów na blasze), rytowanie i stempelkowania różnymi stemplami.

Rozgrzewanie żelaza w ognisku ma na celu sprawienie, aby stało się one plastyczne i dawało się formować na kowadle poprzez uderzenia młotem. Każdy rodzaj stali wymaga jednak innej temperatury nagrzewania. Kowal kształtując metal zależnie od potrzeb wydłuża je lub zgrubia jego części, wygina lub rozklepuje, skręca lub wygładza.

http://blog.tworze.com/0802.php

Jednym z najtrudniejszych momentów w pracy jest łączenie ze sobą poszczególnych elementów. Najczęściej wykonywane jest to poprzez zgrzewanie, czyli skuwanie na kowadle dwóch rozgrzanych elementów. Kolejna metoda to nitowanie. Tutaj w obu elementach przewiercane lub wybijane są otwory. Następnie wkładany jest w nie żelazny nit, którego oba końce są sklepywane. Jeszcze inna metodą jest łączenie za pomocą, tzw. skuwki, czyli łączenie za pomocą opasującej oba elementy opaski żelaznej. Można także łączyć za pomocą śrub.

Powyższe techniki wykuwania i łączenia sprawiają, że prace kowalskie charakteryzują się wielką różnorodnością kształtów. Często wykorzystywane są motywy roślinne, zwierzęce, ale także człekokształtne. Pojawiają się także formy abstrakcyjne i geometryczne.

Kowale artystyczni stosowali od wieków wiele technik zdobniczych:

Trybowanie (repusowanie) – czyli modelowanie blach za pomocą młota w celu uzyskania wklęsło-wypukłych kształtów, technika ta stosowana była w Polsce od średniowiecza,

http://www.muzeumwp.pl/emwpaedia/tarcza-paradna-z-drugiej-polowy-xvi-wieku.php

Ażurowanie – dekorowanie polegające na tworzeniu otworów o różnych kształtach, wykonywane za pomocą przecinaka, młota i pilnika,

Ozdabianie rytem, rytowanie – wykonywane za pomocą rylca,

Stempelkowanie – najbardziej rozpowszechniona na wsiach technika polegająca na wybijaniu ornamentów za pomocą tłoczków zwanych stemplami. W tej technice wzór na żelazie powstaje w efekcie użycia stempli, posiadających kształt walcowatego dłuta, lub formę młota osadzonego na drewnianym trzonku. Do wybijania wzorów przedstawiających „pazurki”, „śrubki”, „gwiazdki”, układane rytmicznie lub symetrycznie stosowano specjalne stemple. Wzory wybija się zarówno na zimnym jak i na rozgrzanym żelazie.

Nakładanie – wycięte z blachy elementy dekoracyjne umieszczane są na wykonanym przedmiocie i przymocowywane nitami,

W celu zabezpieczenia wykonanych elementów przed korozją dawniej zabezpieczano je smołą a w późniejszych czasach olej lniany lub zużyty olej maszynowy. Zdarzało się także pokrywanie żelaza farbą olejną.

W polskim kowalstwie artystycznym rzadko można spotkać kute wrota żelazne, kute kogutki lub emblematy religijne umieszczane na dachach kapliczek. Specyfiką tego rzemiosła w Polsce są ozdobne okucia wozów. W zakres tej dziedziny zalicza się przede wszystkim produkcję krat okiennych, okuć, zamków, krzyży, sygnatur, ale także biżuterii.

Kraty były różne od prostych, złożonych z jednego dłuższego pręta przeciętego krótszym, poprzez kraty krzyżowe, jak również pręty żelazne z zakończeniami w formie kotwicy nazywane właśnie „kotwiczkami” lub „rakami”, „zębatymi kratami” a na bardzo ozdobnych kratach, zwanych „bronikami” skończywszy.

Kowale wykonywali także różnorodne formy zawiasów (pasowe, esowe, krzyżowe) zamki i zasuwy, wkładki do drzwi i okucia. Najbardziej misternie wykonane okucia, poza koronkowymi i dekoracyjnymi umieszczanymi na kufrach, otrzymywały oparcia na bryczkach świątecznych. Zdobione były one rozetami, esownicami i zawsze były bardzo efektowne.

Perełkami ludowego kowalstwa artystycznego były także żelazne krzyże umieszczane na grobach, kapliczkach i drewnianych krzyżach przydrożnych. One właśnie pozwalały na pełną swobodę artystyczną kowalom. Poza ramionami krzyże zdobione były promieniami, nacięciami, liśćmi, sercami.

http://commons.wikimedia.org/wiki/File:Cmentarz_wojskow_16b_Krzyz_rosyjski.jpg :

http://pl.wikipedia.org/wiki/Plik:Cmentarz_wojskow_16d_Krzyz.jpg

One thought on “Kowalstwo artystyczne

Dodaj komentarz

Twój adres e-mail nie zostanie opublikowany. Pola, których wypełnienie jest wymagane, są oznaczone symbolem *

Możesz użyć następujących tagów oraz atrybutów HTML-a: <a href="" title=""> <abbr title=""> <acronym title=""> <b> <blockquote cite=""> <cite> <code> <del datetime=""> <em> <i> <q cite=""> <s> <strike> <strong>